سفرنامه گردشگری آران و بیدگل

سفرنامه آران و بیدگل

جاذبه‌های گردشگری شهرستان آران و بیدگل

آران و بیدگل، مرکز شهرستان آران و بیدگل با آب و هوایی مطبوع، از کهن‌ترین مناطق مسکونی جهان که در شمالی‌ترین بخش استان اصفهان قرار دارد. بقعه امامزاده هلال بن علی مربوط به دوره صفوی، قنات‌های کهن، قلعه‌های قدیمی، کاروانسرا و کویر مرنجاب، دریاچه نمک، شهر زیرزمینی نوش‌آباد، مسجد جامع، آسمان شب و … از دیدنی‌های طبیعی و انسانی این خطه از کویر است.

موقعیت جغرافیایی

آران و بیدگل از جنوب به کاشان، از شرق به ابوزیدآباد، از غرب به نوش‌آباد و از شمال به دریاچه نمک و کویر مرکزی ایران راه دارد. این شهر با طول جغرافیایی 51 درجه و 29 دقیقه و عرض جغرافیایی 34 درجه و 4 دقیقه در ۶ کیلومتری شمال شرقی کاشان قرار دارد و فاصله آن از دریاچه نمک 35 کیلومتر است.

نقشه آران و بیدگل

شروع سفر

در روز چهارشنبه 27 بهمن‌ماه 1395 با هماهنگی قبلی که توسط مسئولین گروه جغرافیا مرکز تحقیقات شهر اصفهان و گروه‌های استان انجام شده بود، همکاران داوطلب رشته جغرافیا در ترمینال کاوه حضور به هم رسانند. حدود ساعت 12:30 با اتوبوس وی آی پی که دربست در اختیارمان گذاشته بودند به مقصد آران و بیدگل راه افتادیم.

از طریق جاده اصلی کاشان پس از دو ساعت و نیم یعنی رأس ساعت 15 بعدازظهر در کانون فرهنگی تربیتی سردار شهید قاسم عربیان توسط سرگروه محترم گروه جغرافیا مورد استقبال قرار گرفتیم و پس از برگزاری نماز و کمی استراحت در کلاس درس حاضر شدیم. در ساعت 4 استاد مربوطه از مؤلفان کتاب جغرافیای دهم 1395 اشکالات مباحث جغرافیای طبیعی را در قالب فصول 4 و 5 به‌وسیله پاورپوینت رفع نمودند. بین دو کلاس با آش جو محلی و چای از ما به گرمی پذیرایی کردند. پس از اتمام ساعت کلاس حدود ساعت 8 در حسینیه شهید خرمی که توسط برادرانش وقف‌شده بود اقامت گزیدیم.

شام محلی با گوشت شتر

شام ما کوفته‌برنجی و کباب شامی همراه با چاشنی محلی که مخلوطی از شیره انگور و سرکه است، تهیه شده بود.

گردش شبانه در کوچه، پس‌کوچه‌های آران و بیدگل

پس از صرف شام گروهی برای زیارت به امامزاده هلال بن علی رفتند و بعضی زود خوابیدند؛ اما من برای گردش اطراف امامزاده به اطراف میدان مرکزی رفتم تا باحال و هوای شهر آشنا شوم. در بازدید از محله‌های اطراف متوجه شدم که شهر کوچک آران و بیدگل 820 شهید داده است. بر سر در خانه‌های شهدا که در هر کوچه حداقل سه مورد دیده می‌شد، قاب عکس شهید در بالای درب منزل قرار داشت. این قاب‌ها داخل یک چهارگوش حدوداً 70 متری تعبیه و یکی دو پرچم نیز در کنار زنگ خانه و بالای درب منزل قرار داشت. عکس برخی شهدا نیز در دو طرف مسجد امام جعفر صادق نصب شده بود.

زیارت امامزاده هلال بن علی

فردا صبح پنج‌شنبه برای دیدن محوطه اطراف امامزاده و بررسی قدمت آن شروع به بررسی سنگ‌قبرها و جنس بنا نمودم. همچنین با خادم امامزاده درباره امکانات مخصوص مسافرین مانند صفه های اطراف، سرویس‌های بهداشتی و پارکینگ صحبت کردم. حدود ساعت 8 پس از نوشیدن یک لیوان شیر گرم محلی همگی برای عکاسی با چادر رنگی در امامزاده هلال بن علی در میدان حرم دورهم جمع شدیم و سایر دبیران شهرستان نیز به ما پیوستند. بقعه امامزاده محمد بن هلال (ع) با سر درب و هشتی ورودی رفیع و بسیار زیبا و صحن‌های وسیع که بدنه‌های داخلی آن‌ها با کاشی‌های معرق، معقلی و کاربندی‌های زیبایی تزئین گردیده است. رواق‌های مزین به انواع معماری سنتی همراه با گنبد بزرگ و گلدسته‌های متعدد کاشی‌کاری، این مجموعه زیارتی و سیاحتی را به یکی از دیدنی‌ترین اماکن این ناحیه مبدل ساخته است. قدمت بنای این بقعه به دوران قبل از صفویه مربوط می‌شود. آیینه‌کاری سقف حرم مطهر به نذر و به دستور کریم‌خان زند صورت گرفته است. گلزار شهدای آران نیز در مجاورت این بقعه قرار دارد و جلوه خاصی به این مجموعه داده است.

چاله سنبک (گود هندوانه)

در ساعت 9 صبح همگی با سه مینی‌بوس به‌طرف منطقه شکارممنوع یخاب در کویر مرنجاب حرکت کردیم و پس از عبور از ایست بازرسی به‌طرف چاله‌های کاشت هندوانه دیمی رفتیم. سرگروه توضیح دادند که چاله‌های هندوانه امروزی با دستگاه به عمق 5 متر حفرشده و با توری فلزی پوشانده شده است. تا از تخریب و خورده شدن محصول به‌وسیله شغال، روباه و پرندگان محفوظ بماند. همچنین اضافه کردند که دلیل این حفاری، پایین رفتن آب زیرزمینی (سطح ایستایی آب) در سالیان اخیر است. درگذشته سطح آب زیرزمینی در آران و بیدگل بسیار بالا بوده است. تا 20 سال پیش با حفر یک متر در دل کویر به آب شیرین می‌رسند. با دادن کود و کاشت تخمه هندوانه در زمستان می‌توانستند خروارها هندوانه مرغوب از این قسمت از بیابان در فصل بهار برداشت کنند. در ضمن جهت نشان دادن اهمیت چاله‌های هندوانه گفتند درگذشته جزء مهریه عروس خانواده بوده است.

دانش بومی کاشت هندوانه دیمی در کویر چاله سنبک شهرستان آران و بیدگل به شماره 1423 مورخ یکم شهریور 96 در فهرست ملی میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسیده است. این در حالی است که بارش سالانه در این منطقه به‌ندرت به 80 میلی‌متر می‌رسد و آب‌های در دسترس برای کشاورزی به‌شدت شور است. قدمت تولید هندوانه دیم در این شهرستان افزون بر سه قرن است. در صورت معرفی مناسب این پدیده طبیعی به گردشگران داخلی و خارجی، این دانش در آینده نزدیک به یکی از عجایب طبیعی جهان تبدیل خواهد شد.

یاردانگ یا پادگانه‌های آبرفتی

در مرحله بعدی حدود ساعت 10 در نزدیکی پادگانه‌های آبرفتی که در مراحل قبل از ایجاد یاردانگ یا کلوت در سالیان آینده هستند، صبحانه خوردیم. به علت تأثیرات آب جاری که در کف بستر جریان دارد مقدمات پیدایش کلوت های منطقه که از جنس آهک و مارن هستند در آینده فراهم می‌شود.

پادگانه‌های آبرفتی کویر مرنجاب

پادگانه‌های آبرفتی کویر مرنجاب
پادگانه‌های آبرفتی کویر مرنجاب

خطب شکن تپه

سپس پیاده برای بازدید از مسیر شیب تند تپه خطب شکن که در 21 کیلومتری شمال شهر آران و بیدگل قرار داشت رفتیم. ارتفاع خطب شکن از سطح آب‌های آزاد 930 متر است. خطب نام چوبک‌های تعبیه‌شده در قسمت جلو و عقب جهاز شتر است که بار روی جهاز شتر را هنگام عقب و جلو شدن، مهار کند. درواقع عبارت خطب شکن از این موضوع ریشه گرفته که در مسیرهای شیب‌دار جاده خاکی منتهی به کاروانسرای مرنجاب، گه گاه بار شتر براثر سنگینی با شیب جاده آن‌قدر به جلو و عقب رانده می‌شده که فشار ناشی از آن سبب شکستن خطب جهاز می‌گشته و به همین دلیل نیز به این بخش از مسیر شیب‌دار تپه خطب شکن میگویند.

وقتی جهت مشاهده و عکاسی به بالای بلندترین تپه رفتیم متأسفانه یکی از همکاران از ناحیه زانو آسیب دید و با درخواست کمک از مسئولین امداد و نجات که در ابتدای مسیر کویر قرار داشت برای مداوا به شهر برگشت و از ادامه مسیر بازماند.

پس از عبور از مسیر شیب‌دار جاده در قسمت جنوبی جنگل‌های تاغ و در سوی شمال دورنمای دریاچه نمک قابل‌رؤیت است. کویر مرنجاب یکی از زیباترین نقاط کویری ایران محسوب می‌شود.

تپه‌های شنی بلند و جنگل‌های تاغ جلوه زیبایی به این منطقه بخشیده است. آب شیرین قنات در کنار کاروانسرای مرنجاب برکه بزرگی به وجود آورده که این پدیده در کویر نمک و شوره‌زار منحصربه‌فرد است.

آب این برکه که از دو چشمه آب‌شور و آب شیرین تأمین می‌شود باعث تعجب بسیاری از زمین شناسان شده است. از آنجائی که یکی از انشعاب‌های راه تاریخی ابریشم از طریق ری – کویر مرکزی از آران و بیدگل – کاشان می‌گذشت و به اصفهان و یزد مرتبط می‌گردید. گاهی نیز کاروان‌های تجاری و زوار مشهد مقدس نیز از این مسیر عبور می‌کرده و مورد دستبرد راهزنان قرارمی گرفتند.

در سال 1012 ه.ق به دستور شاه‌عباس اول صفوی و به‌منظور استقرار مأمورین محافظ این راه و همچنین اطراق و اقامت کاروانیان و مسافرین و زوار خراسان در فاصله 50 کیلومتری شمال آران و بیدگل و در مجاورت دریاچه نمک و در نقطه‌ای که مرنجاب نام داشت. کاروانسرای مجهز و زیبایی با استفاده از آجر ساخته شد و برای تأمین آب موردنیاز رهگذران از این راه قناتی نیز در مجاورت کاروانسرا حفر گردید که هنوز هم دایر است.

کاروانسرای مرنجاب ازلحاظ معماری، وضعیت طبیعت اطراف و چشم‌انداز بسیار زیبا و رؤیائی یکی از جاذبه‌های کم‌نظیر گردشگری کشور است. کاروانسرا که توسط میراث فرهنگی بازسازی و مرمت‌شده بود در حال حاضر به بخش خصوصی سپرده‌شده و بسیار ضعیف اداره می‌شد. سرویس‌های بهداشتی پیش‌ساخته خراب و قابل‌استفاده نبوده و مجدداً اقدام به تأسیس توالت کرده بودند که ازنظر کمی و کیفی در شرایط بسیار نامطلوبی قرار داشت.

چاه دست کن کویر مرنجاب
چاه دست کن کویر مرنجاب

پس از بازدید مختصری از داخل کاروانسرا به‌طرف شرق کویر حرکت کردیم. در 4 کیلومتری شرق کاروانسرا مرنجاب، چاه آب شیرینی به نام چاه دست کن (دست کند) هست. وجود آب شیرین در این چاه به علت وجود فیلترهای عظیم ماسه‌ای است که شورابه های زیرزمینی را تصفیه می‌کنند و درنتیجه آب گوارایی با درصد نمک پایین می‌سازد. آب این چاه که در عمق یک و نیم متری حفرشده، از قدیم محل آبشخور کاروان‌های شتر بوده است.

در کنار چاه با خوردن میوه خستگی بیابان را رفع نمودیم. بعضی از همکاران می‌خواستند پوست میوه را در نزدیکی چاه رها کرده تا شتران استفاده کنند اما من آنان را از این کار نهی کردم؛ زیرا معتقدم وجود زباله علاوه بر پلشتی منظر، مجوز ریختن زباله به بقیه رهگذران را می‌دهد؛ بنابراین همه پوست میوه‌ها را جمع کردیم و در گوشه‌ای دور از چاه در مسیر کاروان شترها قراردادیم.

از دیدن شگفتی‌های محل به عظمت خداوند بیشتر پی بردیم زیرا در یک منطقه بیابانی و کویری چاهی با آب شیرین بسیار بی‌نظیر است. سپس به‌طرف تپه‌های هلالی شکل (برخان) که اصلی‌ترین جاذبه‌های کویرند راه افتادیم؛ اما شرایط تپه‌ها به دلیل کرایه دادن موتورسیکلت و ماشین‌های مخصوص و تبدیل منطقه به محلی برای پیست موتورسواری بسیار ناامن بود. همچنین ازنظر آلودگی صوتی و هوا در شرایط بسیار آزاردهنده‌ای قرار داشت و موجب سردرد من و سایرین را فراهم نمود. بهتر است ابتدا زیرساخت لازم را آماده کرده و محل عبور افرادِ پیاده را از محل عبور وسایل نقلیه جدا کنند. تا قبل از اینکه حادثه‌ای اتفاق بیافتد بتوانند از وقوع آن جلوگیری کنند. در چنین فضایی از یال بلندترین تپه به‌سختی بالا رفتیم؛ اما از آرامش و سکوت کویر خبری نبود و به دلیل نداشتن برنامه‌ریزی از طرف مسئولین محلی، از هدف اصلی که جذب و رضایت گردشگر است غافل شده بودند. حدود ظهر به‌طرف قلعه مرنجاب حرکت کردیم و در محل مقابل کاروانسرا آبگوشت لذیذی که به‌عنوان ناهار تهیه‌شده بود میل کردیم و باعجله به‌طرف دریاچه نمک راه افتادیم.

کامیون‌های کارخانه نمک کویر مرنجاب
کامیون‌های کارخانه نمک کویر مرنجاب

گزیدن این نام به دلیل شوری بسیار زیاد دریاچه است به‌گونه‌ای که در فصل تابستان قطعات نمک روی آن شناور می‌شود. این دریاچه با طول 80 و پهنای 30 کیلومتر، یک فرونشست زمین ساختی است که در ارتفاع حدود 795 متر از سطح دریای آزاد تشکیل‌شده و فاصله آن تا قم حدود 622 کیلومتر است. وسعت این دریاچه در حدود 647 کیلومترمربع است و تقریباً شکل سه‌گوش دارد؛ که رأس آن به سمت شمال، طول قاعده این مثلث 35 کیلومتر و ارتفاع آن 388 کیلومتر است. زمین این دریاچه پوشیده از رسوبات نمک است که براثر انباشته شدن سیلاب‌ها و آب‌های سطحی در طول قرن‌ها پدید آمده است. با هر بار بارش و تبخیر آب دریاچه، نمک‌های موجود چندضلعی‌های زیبایی به شکل پلی گون تشکیل می‌دهند. ارتفاع پلی گون‌ها در بعضی نقاط به 25 سانتیمتر هم می‌رسد که توسط لایه‌های خاک رس از یکدیگر جداشده‌اند. عمق نمک این دریاچه بین 5 تا 54 متر متغیر است که از دیرباز جهت تأمین نمک طعام مورد بهره‌برداری قرارگرفته است. زمین‌های اطراف این دریاچه بشدت باتلاقی می‌باشند که وسعت باتلاق‌ها در منطقه غرب دریاچه به‌مراتب وسیع‌تر از مناطق دیگر آن است. دریاچه نمک آران و بیدگل خشک و پوشیده از نمک است. ارتفاع آب این دریاچه در ماه‌های بارندگی در بعضی از مناطق به 2 سانتیمتر می‌رسد ولی پس از تابش خورشید به‌سرعت تبخیر می‌شود. رودهای مهمی که به این دریاچه وارد می‌شوند در سمت شمال و مغرب قرار دارند و عبارت‌اند از رود شور، رود کرج، جاجرود، حبله رود و قره‌سو. مهم‌ترین ترکیباتی که در دریاچه نمک وجود دارد. شامل: کلرید سدیم، سولفات سدیم، کلرید منیزیم، سولفات منیزیم و …

چندضلعی‌های منظم با دیواره‌های کریستالی و بلوری در سطح دریاچه یکی از جاذبه‌های گردشگری است که از منظره چشم‌نوازی برخوردار است. چنانچه راه ارتباطی آن ساماندهی و امنیت آن تأمین شود می‌تواند به یکی از مقاصد اصلی طبیعت‌گردی تبدیل شود کما اینکه هم‌اکنون نیز گردشگران داخلی و خارجی از آن بازدید می‌کنند. تاکنون چندین فرد ناآشنا به خطرات کویر در این منطقه گم‌شده و به‌سختی خودشان یا اجسادشان پیداشده‌اند. بهترین راهکار، استفاده از وسیله نقلیه مناسب، کمک گرفتن از بلد ماهر محلی و گردشگری گروهی است.

 تنگ غروب دریاچه نمک کویر
تنگ غروب دریاچه نمک کویر

به دلیل ضیق وقت، ما حوالی غروب خورشید به این دریاچه رسیدیم. انعکاس تلألؤ خورشید بر سپیدی دریاچه چشم‌انداز بسیار زیبایی به وجود آورده بود که از نادرترین مکان‌هایی بود که تا حالا دیده بودم؛ اما متأسفانه درصورتی‌که آب کافی به این دریاچه نرسد و وضعیت دریاچه موردتوجه قرار نگیرد به‌زودی در آستانه نابودی قرار می‌گیرد. به دلیل اهمیت این دریاچه و احتمال خشک شدن آن در شرایط زیست‌محیطی فعلی منطقه و نرسیدن آب رودخانه‌های فوق به دریاچه در شرایط بحرانی قرار دارد. به علت ندادن حق آبه آن، دبیران منطقه اقدام به تشکیل زنجیره انسانی برای پیوستن به پویش کمک به احیای دریاچه نمک و انجمن حافظان محیط‌زیست و گردشگری شهرستان آران و بیدگل کردند. پس از برداشتن نمک به توصیه سرگروه و عکاسی و نوشیدن چای در تاریک‌روشن هوا به‌طرف شهر محل استقرارمان یعنی آران و بیدگل راه افتادیم. البته در نیمه‌راه برای رصد ستارگان و پیدا کردن ستاره قطبی از طریق دب اکبر توقف کوتاهی داشتیم، منتهی به دلیل صاف نبودن هوا و ابری بودن چندان رضایت‌بخش نبود. پس از رفع خستگی با چای و تخم‌مرغ گوجه به‌عنوان شام از ما پذیرایی شد.

پویش کمک به احیای دریاچه نمک انجمن حافظان محیط‌زیست
پویش کمک به احیای دریاچه نمک انجمن حافظان محیط‌زیست

جمعه صبح پس از خوردن صبحانه ساعت 8:30 برای رفع اشکال دروس 8 و 9 کتاب جغرافیا مجدداً به کلاس درس استاد جغرافیا در کانون رفتیم. پس از علم‌آموزی و پذیرایی به‌قصد بازدید از شهر زیرزمینی نوش‌آباد سوار مینی‌بوس شدیم و به همراه دبیران منطقه از مجموعه بازدید کردیم. پس از شنیدن توضیحات از مراحل ساخت و کشف مجموعه و شرایط نگهداری آن بازدید کردیم.

این شهر نمونه‌ی منحصربه‌فرد از یک ساختار نظامی و دفاعی در زیر شهر نوش‌آباد است که امروزه به شهر زیرزمینی اویی نیز شهرت دارد. سپس پیاده به‌طرف محله قدیمی بالا ده یا شهید مطهری که مسجد جامع در آن قرار داشت رفتیم. همچنین از قناتی که به‌تازگی کشف و در حال مرمت و بازسازی بود و از حوض‌خانه یا وضوخانه شازده اسحاق که در حال تعمیر و آماده‌سازی بود دیدن کردیم. یکی از اعضای شورای شهر و از معتمدین و بومی محله، ما را در جریان مراحل کشف و مرمت آثار موجود قراردادند.

در خاتمه پس از خواندن نماز و خوردن ناهار و چای حدود ساعت 2:30 بعدازظهر با اتوبوسی که برایمان هماهنگ شده بود به‌طرف اصفهان راه افتادیم. سفر به پایان رسید اما آنچه بااهمیت است دوستی‌ها و تعاملی است که در این سفر و بعدازآن باهم داریم. خاطره خوش این گردش علمی برای همیشه در ذهن و روحمان نقش‌بست.

مردادماه 1397

ارسال شده از طرف:  فرشته بهجت، کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دبیر منطقه فلاورجان

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *